راهنمای جامع سرطان پروستات برای بیماران و خانواده‌ها

پروستات چیست؟

پروستات یک غده در دستگاه تناسلی مردان است که بخش عمده‌ای از مایع منی را تولید می‌کند؛ مایعی که وظیفه حمل و تغذیه اسپرم‌ها را بر عهده دارد.

پروستات کجا قرار دارد؟

این غده دقیقاً در زیر مثانه و در جلوی رکتوم (راست‌روده) قرار گرفته است. از آنجا که بخش ابتدایی مجرای ادرار (پیشابراه) از داخل پروستات عبور می‌کند، بزرگ شدن این غده می‌تواند باعث انسداد یا اختلال در عبور ادرار یا مایع منی از مجرای ادراری شود.

سرطان پروستات چیست؟

سرطان پروستات یک تومور بدخیم است که در غده پروستات ایجاد می‌شود. این بیماری پیش از ۵۰ سالگی شیوع کمتری دارد و متخصصان معتقدند بسیاری از مردان سالمند درجاتی از آن را، حتی بدون اطلاع، در بدن خود دارند. مردان آفریقایی-آمریکایی بیشتر از سایر گروه‌ها به سرطان پروستات مبتلا می‌شوند و بالاترین میزان مرگ‌ومیر ناشی از این بیماری را دارند. به‌جز سرطان پوست، سرطان پروستات شایع‌ترین سرطان در میان مردان آمریکایی است. در مقابل، در بسیاری از نقاط جهان، به‌ویژه آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین، شیوع این سرطان کمتر است.
سرطان پروستات معمولاً رشد بسیار آهسته‌ای دارد و اغلب تا مراحل پیشرفته، علائم مشخصی ایجاد نمی‌کند. بسیاری از مردان مبتلا به سرطان پروستات به دلایل دیگری فوت می‌کنند و حتی هرگز متوجه ابتلای خود به این بیماری نمی‌شوند. با این حال، زمانی که سرطان پروستات شروع به رشد سریع کند یا به خارج از غده پروستات گسترش یابد، می‌تواند خطرناک شود.
سرطان پروستات در مراحل اولیه، یعنی زمانی که فقط به غده پروستات محدود است، قابل درمان بوده و شانس بقای بسیار بالایی دارد. خوشبختانه حدود ۸۵ درصد از مردان آمریکایی مبتلا به سرطان پروستات، در مراحل اولیه بیماری تشخیص داده می‌شوند. سرطانی که به خارج از پروستات گسترش یافته باشد (برای مثال به استخوان‌ها، غدد لنفاوی یا ریه‌ها)، قابل درمان قطعی نیست، اما می‌توان آن را برای سال‌ها کنترل کرد. به‌دلیل پیشرفت‌های قابل‌توجه در روش‌های درمانی، بیشتر مردانی که سرطان پروستات پیشرفته دارند، می‌توانند انتظار بقای ۵ ساله یا بیشتر را داشته باشند. حتی برخی از مردان مبتلا به سرطان پروستات پیشرفته، زندگی نسبتاً طبیعی داشته و در نهایت به علت بیماری‌های دیگری مانند بیماری‌های قلبی جان خود را از دست می‌دهند.
علت سرطان پروستات چیست؟

سرطان پروستات عمدتاً مردان مسن را درگیر می‌کند. حدود ۸۰٪ موارد در مردان بالای ۶۵ سال دیده می‌شود و کمتر از ۱٪ موارد در افراد زیر ۵۰ سال رخ می‌دهد. مردان آفریقایی-آمریکایی و افرادی که سابقه خانوادگی سرطان پروستات دارند، بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری هستند. پزشکان هنوز علت دقیق سرطان پروستات را نمی‌دانند، اما رژیم غذایی نقش مهمی در افزایش خطر ابتلا دارد. مردانی که مقدار زیادی چربی، به‌ویژه از گوشت قرمز مصرف می‌کنند، بیشترین احتمال ابتلا به سرطان پروستات را دارند. مصرف گوشت از جنبه‌های دیگری هم می‌تواند خطرناک باشد؛ زیرا پخت گوشت در دماهای بالا باعث تولید مواد سرطان‌زا می‌شود که می‌توانند بر غده پروستات اثر بگذارند. این بیماری در کشورهایی که مصرف گوشت و لبنیات بالاست، بسیار شایع‌تر از کشورهایی است که رژیم غذایی آن‌ها عمدتاً شامل برنج، فرآورده‌های سویا و سبزیجات است.

هورمون‌ها نیز در بروز سرطان پروستات نقش دارند. مصرف چربی باعث افزایش سطح تستوسترون در بدن می‌شود و تستوسترون می‌تواند رشد سرطان پروستات را تسریع کند.

برخی خطرات شغلی نیز با افزایش احتمال ابتلا به سرطان پروستات مرتبط شناخته شده‌اند. افرادی مانند جوشکاران، کارکنان کارخانه‌های باتری‌سازی، کارگران صنعت لاستیک و کسانی که به‌طور مداوم در معرض فلز کادمیوم قرار دارند، بیشتر در معرض خطر هستند. همچنین کم‌تحرکی و نداشتن فعالیت بدنی می‌تواند احتمال ابتلا به سرطان پروستات را افزایش دهد. برخی داروها ممکن است خطر ابتلا به سرطان پروستات را کاهش دهند، از جمله آسپرین، فیناستراید (Proscar) و دوتاستراید (Avodart).

 

آیا می‌توان از سرطان پروستات پیشگیری کرد؟

در حال حاضر هیچ شواهد قطعی وجود ندارد که نشان دهد می‌توان به‌طور کامل از سرطان پروستات پیشگیری کرد. با این حال، رعایت برخی نکات ساده در سبک زندگی و تغذیه می‌تواند احتمال ابتلا را کاهش دهد.

تغذیه سالم

رژیم غذایی‌ای که به حفظ وزن سالم کمک کند، می‌تواند خطر ابتلا به سرطان پروستات را کمتر کند. اقدامات زیر مفید هستند:

• انتخاب نان، پاستا و غلات سبوس‌دار به‌جای محصولات تهیه‌شده از غلات تصفیه‌شده
• کاهش مصرف گوشت قرمز، به‌ویژه گوشت‌های فرآوری‌شده مانند سوسیس، هات‌داگ، کالباس و برخی گوشت‌های آماده
• مصرف حداقل ۲.۵ فنجان میوه و سبزیجات در روز

نقش آنتی‌اکسیدان‌ها

آنتی‌اکسیدان‌های موجود در غذاها، به‌ویژه میوه‌ها و سبزیجات، به جلوگیری از آسیب به DNA سلول‌ها کمک می‌کنند. این نوع آسیب‌های ژنتیکی با بروز سرطان‌ها ارتباط دارند. یکی از آنتی‌اکسیدان‌های مهم در این زمینه لیکوپن است؛ ترکیبی که تصور می‌شود خطر ابتلا به سرطان پروستات را کاهش دهد. لیکوپن در مواد غذایی زیر به مقدار قابل توجهی یافت می‌شود:

• گوجه‌فرنگی (خام و پخته)
• گریپ‌فروت صورتی و قرمز
• هندوانه
• گواوا
• پاپایا

انزال مکرر

بر اساس برخی مطالعات، مردانی که انزال مکرر دارند (چه از طریق رابطه جنسی، خودارضایی یا حتی احتلام)، احتمال کمتری برای ابتلا به سرطان پروستات دارند. پزشکان هنوز به‌طور دقیق نمی‌دانند چرا این موضوع اثر محافظتی دارد، اما تصور می‌شود انزال منظم می‌تواند به خارج شدن مواد تحریک‌کننده یا بالقوه مضر از پروستات کمک کند.

علائم سرطان پروستات چیست؟

سرطان پروستات در مراحل اولیه ممکن است بدون علامت باشد، اما با پیشرفت بیماری، علائم زیر می‌تواند ظاهر شود:

• مشکل در شروع ادرار
• جریان ادرار ضعیف یا قطع‌شونده
• تکرر ادرار، به‌ویژه در شب
• احساس تخلیه نشدن کامل مثانه
• درد یا سوزش هنگام ادرار
• وجود خون در ادرار یا مایع منی
• درد مداوم در ناحیه کمر، لگن یا ران‌ها
• درد هنگام انزال

توجه: بروز این علائم لزوماً به معنی سرطان پروستات نیست، اما در صورت مشاهده آن‌ها، مراجعه به پزشک برای بررسی دقیق ضروری است.

از کجا بفهمم سرطان پروستات دارم؟

پزشکان معمولاً برای بررسی احتمال ابتلا به سرطان پروستات از دو روش اصلی استفاده می‌کنند:

1. معاینه دیجیتال مقعدی (DRE)
در این معاینه، پزشک با وارد کردن انگشت (با دستکش) از طریق مقعد، پروستات را لمس می‌کند تا بزرگی، سفتی یا نواحی غیرطبیعی را بررسی کند.

2. آزمایش خون PSA
آزمایش PSA میزان آنتی‌ژن اختصاصی پروستات (Prostate-Specific Antigen) را در خون اندازه‌گیری می‌کند. افزایش PSA می‌تواند نشانه‌ای از سرطان پروستات باشد، اما به‌تنهایی تشخیصی نیست و ممکن است در شرایط غیرسرطانی مثل بزرگی خوش‌خیم پروستات یا التهاب پروستات هم افزایش یابد.

اختلاف نظر درباره انجام تست PSA

متخصصان در مورد اینکه چه کسانی و در چه سنی باید آزمایش PSA انجام دهند، اتفاق نظر کامل ندارند:

کارگروه خدمات پیشگیرانه ایالات متحده (USPSTF):
توصیه می‌کند مردان ۵۵ تا ۶۹ ساله تصمیم برای انجام آزمایش PSA را به‌صورت فردی و پس از گفت‌وگو با پزشک درباره مزایا و معایب آن بگیرند.

انجمن سرطان آمریکا (ACS):
توصیه می‌کند پیش از انجام آزمایش PSA، حتماً گفت‌وگویی آگاهانه بین پزشک و بیمار درباره فواید و معایب این تست انجام شود. این گفت‌وگو برای مردان با ریسک متوسط از ۵۰ سالگی آغاز شود. برای افراد پرخطر (مانند سابقه خانوادگی یا نژاد آفریقایی-آمریکایی)، این گفت‌وگو می‌تواند از ۴۰ تا ۴۵ سالگی شروع شود.

انجمن اورولوژی آمریکا (AUA):
این انجمن نیز توصیه می‌کند مردان درباره انجام تست PSA با پزشک خود صحبت کنند. معمولاً این گفت‌وگو بین ۵۵ تا ۶۹ سالگی انجام می‌شود. در مردان پرخطر، امکان شروع این بحث از ۴۰ تا ۵۴ سالگی وجود دارد. آزمایش PSA می‌تواند ابزار مفیدی برای تشخیص زودهنگام سرطان پروستات باشد، اما به دلیل محدودیت‌ها و احتمال نتایج کاذب، تصمیم برای انجام آن باید آگاهانه و شخصی‌سازی‌شده و با مشورت پزشک گرفته شود.

تفسیر سطح PSA و اقدامات بعدی

سطح PSA در خون معمولاً در صورت وجود سرطان پروستات افزایش می‌یابد و به همین دلیل، ابزار مهمی برای تشخیص زودهنگام سرطان پروستات محسوب می‌شود. با این حال، افزایش PSA همیشه به معنای سرطان نیست. عواملی مانند عفونت یا التهاب پروستات یا بزرگی خوش‌خیم پروستات نیز می‌توانند باعث بالا رفتن PSA شوند. به همین دلیل، بسیار مهم است که پیش از انجام آزمایش PSA با پزشک خود مشورت کنید.

PSA بالا الزاماً به معنی ابتلا به سرطان نیست.
PSA طبیعی هم به‌طور قطعی سرطان را رد نمی‌کند.

اگر PSA بالا باشد چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر سطح PSA بالا باشد یا نسبت به آزمایش قبلی افزایش پیدا کرده باشد، پزشک معمولاً نمونه‌برداری (بیوپسی) از پروستات را توصیه می‌کند. این کار با استفاده از سونوگرافی ترانس‌رکتال انجام می‌شود؛ در این روش، یک پروب سونوگرافی کوچک از طریق مقعد وارد شده و نمونه‌هایی از بافت پروستات برداشته می‌شود. سپس این نمونه‌ها از نظر وجود سلول‌های سرطانی بررسی می‌شوند.

بررسی گسترش سرطان

در صورتی که سرطان تشخیص داده شود، پزشک ممکن است برای بررسی انتشار بیماری به خارج از پروستات، آزمایش‌های تصویربرداری درخواست کند، از جمله:
• عکس‌برداری با اشعه ایکس از شکم و لگن
• MRI
• اسکن استخوان
این بررسی‌ها کمک می‌کنند مشخص شود آیا سرطان به استخوان‌ها یا سایر اندام‌ها گسترش یافته است یا خیر.

وقتی PSA بالا است اما بیوپسی منفی است

در برخی موارد، سطح PSA بالا است اما بیوپسی سرطان را نشان نمی‌دهد. در این شرایط، ممکن است پزشک آزمایش ادراری PCA3 را پیشنهاد کند. این تست به شناسایی سرطان پروستات کمک می‌کند و در بعضی از مردان می‌تواند نیاز به انجام بیوپسی‌های تکراری را کاهش دهد.

درمان‌های سرطان پروستات

در صورتی که نیاز به درمان وجود داشته باشد، پزشک نوع درمان مناسب را تعیین می‌کند. تصمیم‌گیری درباره درمان سرطان پروستات معمولاً پیچیده است و بسیاری از بیماران ترجیح می‌دهند پیش از انتخاب نهایی، نظر پزشک دوم را نیز جویا شوند.

روش‌های درمانی ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• انتظار همراه با پایش (Watchful Waiting)

• یک روش درمانی به‌تنهایی

• یا ترکیبی از جراحی، پرتودرمانی، هورمون‌درمانی و در موارد کمتر شیمی‌درمانی

انتخاب روش درمان به عوامل مختلفی بستگی دارد. در بیشتر موارد، سرطان پروستاتی که به خارج از غده پروستات گسترش نیافته باشد را می‌توان با جراحی یا پرتودرمانی درمان و حتی به‌طور کامل کنترل کرد.

انتظار همراه با پایش (Watchful Waiting)

از آنجا که سرطان پروستات اغلب رشد آهسته‌ای دارد و در بسیاری از مردان هرگز به علت مرگ تبدیل نمی‌شود، برخی بیماران پس از مشورت با پزشک خود، گزینه «انتظار همراه با پایش» را انتخاب می‌کنند.
در این رویکرد:
• درمان فوری انجام نمی‌شود.
• پزشک به‌طور منظم وضعیت سرطان را بررسی می‌کند تا مشخص شود آیا بیماری تهاجمی‌تر شده است یا نه.

این روش معمولاً برای مردان سالمند یا افرادی که بیماری‌های جدی و تهدیدکننده زندگی دیگری دارند توصیه می‌شود. در چنین شرایطی، ممکن است سرطان آن‌قدر آهسته رشد کند که هرگز برای بیمار خطر جدی ایجاد نکند.

انتظار همراه با پایش به معنای «نادیده گرفتن بیماری» نیست، بلکه یک تصمیم آگاهانه و کنترل‌شده بر اساس سن، وضعیت سلامت عمومی و ویژگی‌های بیولوژیک سرطان است.

جراحی (Surgery)

عمل جراحی استاندارد در سرطان پروستات، «پروستاتکتومی رادیکال رتروپوبیک» است که طی آن غده پروستات و غدد لنفاوی اطراف آن برداشته می‌شوند. امروزه در بسیاری از موارد، جراحان می‌توانند پروستات را بدون آسیب به اعصابی که کنترل نعوظ و مثانه را بر عهده دارند خارج کنند. به همین دلیل، ناتوانی جنسی (Impotence) و بی‌اختیاری ادرار نسبت به گذشته بسیار کمتر شده است. بسته به سن بیمار و وسعت جراحی موردنیاز برای حذف کامل سرطان، انجام جراحی‌های حفظ‌کننده اعصاب (Nerve-sparing) این امکان را فراهم می‌کند که بسیاری از مردانی که پیش از جراحی توانایی نعوظ داشته‌اند، پس از عمل نیز بدون نیاز به درمان‌های ناتوانی جنسی، این توانایی را حفظ کنند.

پروستاتکتومی لاپاراسکوپیک رباتیک

پروستاتکتومی لاپاراسکوپیک رباتیک نوعی جراحی کم‌تهاجمی است که با استفاده از لاپاراسکوپ و بازوهای رباتیک انجام می‌شود. این روش در حال حاضر رایج‌ترین نوع پروستاتکتومی رادیکال در ایالات متحده به شمار می‌رود و به دلیل دقت بالا، خون‌ریزی کمتر و دوره نقاهت کوتاه‌تر مورد استقبال قرار گرفته است.

بی‌اختیاری ادرار پس از جراحی

پس از جراحی، بیشتر مردان دچار بی‌اختیاری ادرار موقتی می‌شوند، اما معمولاً با گذشت زمان کنترل کامل ادرار بازمی‌گردد. در مواردی که بی‌اختیاری شدید باشد یا طول بکشد، می‌توان آن را با روش‌های زیر مدیریت کرد:
• لباس زیرهای جاذب مخصوص
• تمرین‌های تقویت عضلات کف لگن
• سوند کاندومی
• بیوفیدبک
• گیره‌های آلت
• ایمپلنت‌های اطراف پیشابراه
• اسلینگ (حمایت‌کننده) پیشابراه

ناتوانی جنسی پس از جراحی یا پرتودرمانی

برخی مردان پس از جراحی یا پرتودرمانی دچار ناتوانی جنسی می‌شوند. گزینه‌های درمانی شامل:

داروها مانند:
• سیلدنافیل (Viagra, Revatio)
• تادالافیل (Cialis, Adcirca)
• واردنافیل (Levitra, Staxyn)
آموزش تزریق بدون درد دارو به آلت تناسلی (مانند Caverject)
استفاده از پمپ‌های وکیوم
پروتز آلت تناسلی که تنها زمانی استفاده می‌شود که سایر روش‌ها مؤثر نباشند.

پرتودرمانی (Radiation Therapy)

پرتودرمانی اغلب به‌عنوان درمان اصلی سرطان پروستات غیرگسترش‌یافته استفاده می‌شود و می‌تواند به‌عنوان پیگیری بعد از جراحی نیز به کار رود.در موارد پیشرفته، پرتودرمانی ممکن است برای کاهش درد ناشی از گسترش سرطان به استخوان‌ها نیز تجویز شود.

عوارض احتمالی پرتودرمانی شامل:
• بی‌اختیاری ادرار
• ناتوانی جنسی
همچنین، اگر سطح PSA بعد از جراحی افزایش یابد، پرتودرمانی به ناحیه لگن نیز ممکن است انجام شود.

انواع پیشرفته پرتودرمانی

• پرتودرمانی با شدت تنظیم‌شده (IMRT)
این روش اجازه می‌دهد دوز بالاتری از تابش به پروستات برسد بدون اینکه به بافت‌های اطراف آسیب زیادی وارد شود.

• پرتودرمانی با پرتو پروتون (Proton Beam Therapy)
این روش می‌تواند دوز بیشتری به پروستات برساند، اما تاکنون ثابت نشده که بهتر از IMRT باشد.

• پرتودرمانی استریوتاکتیک (Stereotactic Radiation)
یک روش متمرکز و سریع که برای انواع اولیه سرطان پروستات استفاده می‌شود. این روش ممکن است زمان درمان کوتاه‌تری داشته باشد اما احتمال عوارض جانبی بیشتر نیز وجود دارد و تاکنون مشخص نشده که نتایج بهتری ارائه دهد.

براكی‌تراپی (Brachytherapy – کاشت دانه‌های رادیواکتیو)

در این روش دانه‌های رادیواکتیو بسیار کوچک (به اندازه دانه برنج) با راهنمایی سونوگرافی در پروستات قرار داده می‌شوند. این دانه‌ها برای همیشه در محل باقی می‌مانند و پس از چند ماه فعالیت‌شان کاهش می‌یابد.

مزایا: تابش مستقیم به پروستات با آسیب کمتر به بافت‌های اطراف

موارد استفاده ترکیبی:
گاهی براكی‌تراپی با پرتودرمانی سنتی ترکیب می‌شود.
اگر پروستات بزرگ باشد، هورمون‌درمانی می‌تواند آن را کوچک کند تا امکان براكی‌تراپی فراهم شود.

هورمون‌درمانی (Hormone Therapy)

هورمون‌درمانی معمولاً درمان پیشنهادی برای سرطان پیشرفته پروستات است. از آنجا که تستوسترون می‌تواند رشد سرطان پروستات را تحریک کند، هورمون‌درمانی با فریب بدن برای کاهش تولید تستوسترون عمل می‌کند و باعث توقف یا کند شدن رشد سرطان می‌شود.
داروهایی که تولید تستوسترون توسط بیضه‌ها را کاهش می‌دهند، شامل:
• گوسرلین (Goserelin – Zoladex)
• لوپرولید (Leuprolide – Eligard, Lupron)
• لوپرولید (Leuprolide – Camcevi)
• تریپتورلین (Triptorelin – Trelstar)

نکات مهم در هورمون‌درمانی
• حتی موارد پیشرفته و غیرقابل درمان می‌توانند با هورمون‌درمانی برای سال‌ها کنترل شوند.
• ریسک بیماری‌های قلبی در این درمان بالاتر است.
• ضعف و نازک شدن استخوان‌ها (پوکی استخوان) و شکستگی‌ها نیز از عوارض احتمالی هستند.
• داروهایی وجود دارند که می‌توانند ریسک پوکی استخوان و شکستگی‌ها را کاهش دهند.

روش‌های دیگر کاهش تستوسترون

علاوه بر داروهای هورمون‌درمانی، می‌توان تستوسترون موجود در خون را به روش‌های زیر کاهش داد:

• جراحی برداشتن بیضه‌ها (Orchiectomy): با این روش، منبع اصلی تولید تستوسترون حذف می‌شود.
• استفاده از هورمون‌های زنانه یا داروهای مسدودکننده تستوسترون: در گذشته، هورمون استروژن به‌طور روتین استفاده می‌شد، اما امروزه دیگر معمول نیست.
• داروهای مسدودکننده تستوسترون ترجیح بیشتر مردان است، زیرا:
مؤثر است
کمتر تهاجمی است.
عوارض جانبی کمتری نسبت به جراحی یا هورمون‌های زنانه دارد.

 

چشم‌انداز (Outlook) سرطان پروستات
با وجود اینکه تعداد مردانی که به سرطان پروستات مبتلا می‌شوند بالا است، تعداد افرادی که پس از تشخیص زنده می‌مانند نیز بالا است. نرخ‌های بقا برای انواع شایع سرطان پروستات:
• 5 سال: تقریباً ۹۹ درصد
• 10 سال: ۹۸ درصد
• ۱۵ سال یا بیشتر: ۹۶ درصد

سرطان پروستات، به ویژه وقتی در مراحل اولیه تشخیص داده شود، معمولاً بسیار کند رشد می‌کند و اکثر بیماران سال‌ها پس از تشخیص زندگی طبیعی یا نزدیک به طبیعی دارند. این داده‌ها نشان می‌دهد که تشخیص زودهنگام و درمان مناسب نقش حیاتی در بهبود نتایج دارد.

 

refrence: www.webmd.com